بانکداری اسلامی؛ از قانون روی کاغذ تا واقعیت در نظام بانکی

اقتصادکارامد: بانکداری اسلامی تنها به معنای حذف بهره از معاملات بانکی نیست، بلکه یک نظام مالی مبتنی بر اصولی است که در آن عدالت، شفافیت، مشارکت در سود و زیان، پرهیز از معاملات صوری و هدایت منابع به سمت فعالیت‌های واقعی اقتصادی اهمیت اساسی دارد.

از همین رو، هرچند اصطلاح «بانکداری بدون ربا» در ادبیات رسمی نظام بانکی ایران بیشتر مورد استفاده قرار گرفته، اما تحقق بانکداری اسلامی مفهومی گسترده‌تر از اجرای مجموعه‌ای از عقود بانکی است.

یکی از مهم‌ترین مبانی بانکداری اسلامی، ارتباط منابع مالی با اقتصاد واقعی است. در این چارچوب، منابعی که بانک‌ها از سپرده‌گذاران جذب می‌کنند باید در قالب فعالیت‌های اقتصادی، تولید، تجارت، سرمایه‌گذاری و خدمات مولد به کار گرفته شود. در چنین ساختاری، بانک صرفاً واسطه‌ای برای انتقال پول نیست، بلکه باید نقش فعالی در تأمین مالی اقتصاد و ایجاد ارزش افزوده ایفا کند.

در بانکداری اسلامی، عقودی مانند مشارکت، مضاربه، مرابحه، اجاره به شرط تملیک و فروش اقساطی، ابزارهایی هستند که می‌توانند رابطه میان بانک و مشتری را بر مبنای یک فعالیت اقتصادی واقعی تعریف کنند. نکته مهم اما این است که اجرای صحیح این عقود به ماهیت واقعی معامله وابسته است. اگر قراردادها صرفاً برای رسیدن به یک نتیجه از پیش تعیین‌شده مورد استفاده قرار گیرند و رابطه واقعی میان تأمین مالی و فعالیت اقتصادی شکل نگیرد، فاصله میان «بانکداری بدون ربا» و «بانکداری اسلامی» همچنان باقی خواهد ماند.

از سوی دیگر، یکی از موضوعات مهم در بانکداری اسلامی، عدالت در توزیع منابع است. بانک‌ها بخش قابل توجهی از منابع خود را از سپرده‌های مردم تأمین می‌کنند و در مقابل، مسئولیت دارند این منابع را به شکلی تخصیص دهند که علاوه بر حفظ منافع سپرده‌گذاران، به رشد اقتصادی و ایجاد فرصت‌های جدید نیز کمک کند. بنابراین، کیفیت تسهیلات‌دهی، میزان دسترسی بخش‌های مختلف اقتصاد به منابع و جلوگیری از تمرکز منابع در اختیار گروه‌های خاص، از شاخص‌های مهم سنجش عملکرد بانکداری اسلامی محسوب می‌شود.

شفافیت نیز جایگاه ویژه‌ای در این نظام دارد. مشتری باید بداند منابع او با چه سازوکاری مورد استفاده قرار می‌گیرد، بازدهی حاصل چگونه محاسبه می‌شود و ریسک هر قرارداد بر عهده چه طرفی است. هرچه قراردادهای بانکی پیچیده‌تر و غیرشفاف‌تر باشند، امکان شکل‌گیری شبهه در خصوص انطباق عملیات بانکی با اصول شرعی و اقتصادی نیز افزایش پیدا می‌کند.

موضوع دیگری که در سال‌های اخیر اهمیت بیشتری پیدا کرده، تأمین مالی تولید است. بانکداری اسلامی زمانی می‌تواند نقش توسعه‌ای خود را به‌درستی ایفا کند که منابع به جای حرکت صرف به سمت فعالیت‌های کم‌ریسک و غیرمولد، به سمت تولید، سرمایه‌گذاری و کسب‌وکارهای واقعی هدایت شوند. البته این مسئله نیازمند اصلاح نظام اعتبارسنجی، کاهش ریسک تسهیلات‌دهی و ایجاد سازوکارهایی برای تقسیم منطقی ریسک میان بانک و دریافت‌کننده تسهیلات است.

در این میان، بانکداری دیجیتال و فناوری‌های مالی نیز می‌توانند فرصت تازه‌ای برای توسعه بانکداری اسلامی ایجاد کنند. استفاده از داده‌های دقیق، اعتبارسنجی هوشمند و ابزارهای دیجیتال می‌تواند شفافیت معاملات را افزایش داده و نظارت بر مصرف تسهیلات را آسان‌تر کند. به این ترتیب، فناوری می‌تواند به کاهش قراردادهای صوری و نزدیک‌تر شدن عملیات بانکی به فعالیت واقعی اقتصادی کمک کند.

با این حال، تحقق بانکداری اسلامی صرفاً با تغییر نام قراردادها یا افزایش تعداد عقود بانکی امکان‌پذیر نیست. آنچه اهمیت دارد، محتوای اقتصادی و واقعی معاملات است. بانکداری اسلامی باید بتواند میان سودآوری بانک، حقوق سپرده‌گذاران، منافع دریافت‌کنندگان تسهیلات و نیازهای اقتصاد واقعی تعادل ایجاد کند.

در نهایت، می‌توان گفت چالش اصلی نظام بانکی در مسیر بانکداری اسلامی، عبور از «بانکداری مبتنی بر قرارداد» به سمت بانکداری مبتنی بر مشارکت، شفافیت، عدالت و اقتصاد واقعی است. اگر این تحول اتفاق بیفتد، بانک‌ها نه‌تنها واسطه وجوه، بلکه یکی از موتورهای اصلی رشد تولید و توسعه اقتصادی خواهند بود؛ در غیر این صورت، بانکداری بدون ربا ممکن است صرفاً در سطح مقررات و قراردادها باقی بماند و با آرمان بانکداری اسلامی فاصله داشته باشد.

مهرداد عسگری؛ روزنامه‌نگار