قزاقستان؛ حلقه اتصال ایران به آسیای مرکزی و آب‌های آزاد

اقتصادکارامد:  قزاقستان با قرار گرفتن در قلب آسیای مرکزی و ایران با دسترسی به آب‌های آزاد، ظرفیت ایجاد یک مسیر تجاری راهبردی را دارند؛ مسیری که می‌تواند تجارت دو کشور را به بازارهای منطقه و جهان پیوند دهد.

به گزارش مهر، روابط اقتصادی ایران و قزاقستان طی سالهای گذشته از سطح رایزنی‌های عمومی و مناسبات سنتی فاصله گرفته و به سمت همکاری‌های عملیاتی در تجارت، ترانزیت، کشاورزی، لجستیک و سرمایه‌گذاری حرکت کرده است. قرار گرفتن دو کشور در حاشیه دریای خزر، دسترسی ایران به آب‌های آزاد و جایگاه قزاقستان در آسیای مرکزی، ظرفیت قابل‌توجهی برای شکل‌گیری یک مسیر تجاری مکمل میان دو اقتصاد ایجاد کرده است؛ مسیری که در صورت رفع موانع بانکی و لجستیکی می‌تواند فراتر از تجارت دوجانبه، به توسعه نقش ایران در اتصال آسیای مرکزی به آب‌های آزاد نیز منجر شود.

آخرین آمارهای رسمی نشان می‌دهد تجارت دو کشور در سال ۱۴۰۴ به ۴۳۰.۲ میلیون دلار رسید که نسبت به رقم ۳۴۰.۳ میلیون دلار در سال ۱۴۰۳، رشد ۲۶.۴ درصدی را نشان می‌دهد. با این حال، ترکیب این رشد با آنچه در سال قبل رخ داده متفاوت است. در سال ۱۴۰۳، صادرات ایران به قزاقستان حدود ۲۱۶.۶ میلیون دلار و صادرات قزاقستان به ایران حدود ۱۲۳.۴ میلیون دلار بود؛ اما در سال ۱۴۰۴ صادرات قزاقستان به ایران با جهشی نزدیک به دو برابر به ۲۳۹.۳ میلیون دلار رسید، در حالی که صادرات ایران به قزاقستان به حدود ۱۹۱ میلیون دلار کاهش یافت. بنابراین، افزایش حجم تجارت در سال ۱۴۰۴ عمدتاً تحت تأثیر رشد صادرات قزاقستان بوده و تراز تجاری که در سال ۱۴۰۳ به نفع ایران بود، در سال ۱۴۰۴ به نفع قزاقستان تغییر کرده است.

تجارت ۴۳۰ میلیون دلاری؛ رشد محسوس اما فاصله زیاد با ظرفیت‌ها

رشد ۲۶.۴ درصدی تجارت در سال ۱۴۰۴ را باید در کنار افت شدید روابط دو کشور در سال ۱۴۰۲ و سپس روند احیای آن ارزیابی کرد. تجارت دوجانبه در سال ۲۰۲۳ به حدود ۱۶۵.۲ میلیون دلار سقوط کرده بود؛ اما در سال ۲۰۲۴ به ۳۴۰.۳ میلیون دلار و در سال ۲۰۲۵ به ۴۳۰.۲ میلیون دلار رسید. به این ترتیب، تجارت دو کشور در فاصله دو سال تقریباً ۲.۶ برابر شده است. با وجود این، رقم کنونی همچنان فاصله زیادی با سطوح تجارت اواسط دهه گذشته و همچنین اهداف جدید تهران و آستانه دارد.

در واقع، سهم ایران از تجارت خارجی قزاقستان همچنان بسیار محدود است. بر اساس داده‌های منتشرشده در قزاقستان، تجارت با ایران در سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۰.۳ درصد از کل تجارت خارجی قزاقستان را تشکیل داده است. این رقم در مقایسه با شرکای اصلی قزاقستان، از جمله چین، روسیه، ازبکستان و ترکیه، نشان می‌دهد ظرفیت بزرگی برای افزایش سهم ایران در بازار این کشور وجود داردتجارت با ایران در سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۰.۳ درصد از کل تجارت خارجی این کشور را تشکیل داده است. این رقم در مقایسه با شرکای اصلی قزاقستان، از جمله چین، روسیه، ازبکستان و ترکیه، نشان می‌دهد ظرفیت بزرگی برای افزایش سهم ایران در بازار این کشور وجود دارد.

ترکیب کالاهای مبادله‌شده نیز نشان می‌دهد دو کشور از ظرفیت‌های مکمل برخوردارند. ایران عمدتاً محصولاتی مانند پلیمرها و محصولات پلاستیکی، میوه و خشکبار، محصولات پتروشیمی، مواد معدنی، محصولات شیمیایی، مصالح ساختمانی و برخی کالاهای کشاورزی را به قزاقستان صادر می‌کند. داده‌های UN Comtrade برای سال ۲۰۲۴ نیز نشان می‌دهد پلاستیک‌ها با حدود ۵۹.۵ میلیون دلار، میوه و خشکبار با ۳۶.۲ میلیون دلار و محصولات لبنی، تخم‌مرغ و عسل با حدود ۲۰.۷ میلیون دلار از مهم‌ترین گروه‌های صادراتی ایران به قزاقستان بوده‌اند.

در سمت مقابل، قزاقستان یکی از تأمین‌کنندگان مهم غلات و نهاده‌های کشاورزی ایران است. جو، گندم، دانه‌های روغنی، روغن نباتی، ذرت و انواع گوشت در میان کالاهای مهم صادراتی قزاقستان به ایران قرار دارند. در سال ۲۰۲۵ نیز صادرات غلات قزاقستان به ایران رشد چشمگیری داشت؛ به‌گونه‌ای که در سال زراعی سپتامبر ۲۰۲۴ تا اوت ۲۰۲۵، بیش از یک میلیون تن غله از قزاقستان به ایران صادر شد، در حالی که این رقم در دوره قبل حدود ۸۶ هزار تن بود.

تجارت آزاد اوراسیا؛ فرصت تازه برای صادرکنندگان

یکی از مهم‌ترین تحولات ساختاری در روابط اقتصادی ایران و قزاقستان، اجرایی شدن موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیاست. این توافق از ۱۵ مه ۲۰۲۵ اجرایی شد و بر اساس گزارش کمیسیون اقتصادی اوراسیا، برای نزدیک به ۹۰ درصد کالاها رژیم تجارت آزاد ایجاد می‌کند. از آنجا که قزاقستان یکی از اعضای اصلی اتحادیه اقتصادی اوراسیاست، اجرایی شدن این توافق می‌تواند هزینه ورود بخش قابل‌توجهی از کالاهای ایرانی به بازار قزاقستان را کاهش دهد و زمینه را برای افزایش صادرات فراهم کند.

البته برخورداری از تعرفه ترجیحی یا صفر به‌تنهایی برای جهش تجارت کافی نیست. صادرکنندگان ایرانی برای استفاده واقعی از این مزیت باید قواعد مبدأ، الزامات استاندارد، قرنطینه، بسته‌بندی، حمل‌ونقل و سازوکارهای مالی را نیز رعایت کنند. به همین دلیل، مرحله بعدی همکاری ایران و قزاقستان باید بر تبدیل مزیت حقوقی توافق اوراسیا به قراردادهای تجاری واقعی متمرکز شود.

قزاقستان؛ حلقه اتصال ایران به آسیای مرکزی و آب‌های آزاد

سفر رسمی مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، به قزاقستان در سال گذشته یکی از مهم‌ترین رویدادهای اقتصادی روابط دو کشور طی سالهای اخیر بود. در جریان این سفر، طرفین علاوه بر بررسی وضعیت تجارت، بر توسعه همکاری‌های حمل‌ونقل، لجستیک، سرمایه‌گذاری و اجرای توافق‌های پیشین تأکید کردند. پس از این سفر نیز مقام‌های دو کشور بر اجرای عملی توافق‌های به‌دست‌آمده تأکید کرده‌اند.

در نشست تجاری ایران و قزاقستان، قاسم‌ژومارت توکایف، رئیس‌جمهور قزاقستان، اعلام کرد که دو کشور ابتدا افزایش تجارت به یک میلیارد دلار و در مرحله بعد رسیدن به ۲ میلیارد دلار را هدف‌گذاری کرده‌اند. در کنار این هدف، نقشه راه گسترده‌تری برای رساندن تجارت به ۳ میلیارد دلار نیز مطرح شده است. بنابراین، هدف ۳ میلیارد دلاری را باید یک افق بلندمدت‌تر دانست، در حالی که رسیدن به یک میلیارد دلار، هدف عملیاتی نزدیک‌تر دو کشور محسوب می‌شود.

خزر و کریدور شمال ـ جنوب؛ مزیت اصلی ایران

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های رابطه ایران و قزاقستان با روابط تجاری معمول، ظرفیت بالای ترانزیتی آن است. قزاقستان به شبکه ریلی آسیای مرکزی و چین دسترسی دارد و ایران می‌تواند مسیر اتصال این کشور به خلیج فارس، دریای عمان و بازارهای جنوب آسیا باشد.

داده‌های رسمی قزاقستان نشان می‌دهد حجم حمل‌ونقل در کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب در سال ۲۰۲۵ با رشد ۱۲ درصدی به ۳.۵ میلیون تن رسید. همزمان، حمل‌ونقل ریلی میان ایران و قزاقستان ۶۹ درصد افزایش یافت. دو کشور اکنون در حال بررسی توسعه زیرساخت‌ها و افزایش ظرفیت این مسیر هستند و هدف‌گذاری شده است ظرفیت کریدور در آینده به حدود ۲۰ میلیون تن در سال برسددو کشور اکنون در حال بررسی توسعه زیرساخت‌ها هستند و هدف‌گذاری شده ظرفیت کریدور در آینده به حدود ۲۰ میلیون تن در سال برسد.

اهمیت این موضوع تنها به افزایش درآمدهای ترانزیتی محدود نمی‌شود. فعال شدن مسیرهای ریلی و دریایی می‌تواند هزینه حمل کالاهای قزاقستان به بنادر جنوبی ایران را کاهش دهد و در مقابل، دسترسی صادرکنندگان ایرانی به بازارهای آسیای مرکزی را تسهیل کند.

در همین چارچوب، قزاقستان در سال ۲۰۲۶ گام دیگری برای تقویت حضور لجستیکی خود در ایران برداشت. در تیرماه امسال توافقی برای اختصاص زمین در بندر شهید رجایی به‌منظور ساخت یک پایانه حمل‌ونقل و لجستیک قزاقستان امضا شد. این پروژه می‌تواند به افزایش ظرفیت صادراتی قزاقستان و تقویت نقش ایران به‌عنوان مسیر دسترسی این کشور به آب‌های آزاد کمک کند.